Beweegvriendelijke omgeving

Beweegvriendelijke omgeving: een groeiend thema binnen sportbeleid

Beleidsontwikkelingen zoals de komst van de Omgevingswet, het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en de aandacht voor de beweegvriendelijke omgeving in het Nationaal Sportakkoord II benadrukken steeds meer het belang van sporten en bewegen in de openbare ruimte.

Voor overheden en beleidsadviseurs sport is dit een thema dat snel aan relevantie wint. Het werken aan een gezonde fysieke en sociale leefomgeving vormt een essentieel onderdeel van het preventiebeleid van gemeenten.

Toch is het niet eenvoudig om grip te krijgen op de beweegvriendelijkheid van de leefomgeving. Een beweegvriendelijke omgeving omvat talloze aspecten en vraagt om een integrale aanpak over verschillende domeinen. Denk aan elementen zoals gezonde lucht, voldoende ruimte om te wandelen en te fietsen, en toegang tot gezonde voeding. Wanneer deze factoren worden meegenomen in het ontwerp en beheer van de leefomgeving, dragen ze bij aan het mentale, sociale en fysieke welzijn van inwoners.

Juist omdat een beweegvriendelijke omgeving zoveel verschillende elementen omvat en raakvlakken heeft met diverse domeinen, is het een complex en dynamisch vakgebied. Voor jou als beleidsadviseur sport is het cruciaal om aandacht te besteden aan sporten en bewegen in de openbare ruimte. De meeste Nederlanders sporten immers buiten, waardoor het realiseren van sportvoorzieningen in de openbare ruimte minstens zo belangrijk is als het beheer van traditionele sportaccommodaties.

Op deze pagina vind je

• Landelijke kaders beweegvriendelijke omgeving
• Linkjes naar websites met kennis, tools en onderzoeken beweegvriendelijke omgeving
• Voorbeelden en inspiratie beweegvriendelijke omgeving

Landelijke kaders beweegvriendelijke omgeving

Als beleidsadviseur is het van belang om op de hoogte te zijn van landelijke kaders en ontwikkelingen rondom de beweegvriendelijke omgeving. Dit stelt je in staat om effectief in te spelen op de behoeften binnen jouw gemeente en gerichte beleidsmaatregelen te ontwikkelen. Hieronder volgt een korte beschrijving van de belangrijkste kaders.

Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA)

Het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) heeft als doel om op een integrale manier te werken aan de gezondheid van Nederland, met speciale aandacht voor het verkleinen van gezondheidsverschillen tussen verschillende groepen. Gemeenten werken, samen met onder andere de VNG, VSG, GGD’s en kennisinstituten, aan plannen om deze gezondheidsverschillen aan te pakken. Een belangrijk onderdeel hiervan is het creëren van een gezonde fysieke leefomgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten. Dit is dan ook een van de thema’s binnen het GALA. Gemeenten kunnen via de Brede Specifieke Uitkering (SPUK) financiële middelen aanvragen. Voor meer hulp, ondersteuning en tools kun je de Brede SPUK sport- en beweegwijzer (Kenniscentrum Sport & Bewegen) raadplegen.

Sportakkoord II

In Sportakkoord II staat het thema ‘Ruimte voor sport en bewegen’ centraal. De ambitie is om te werken aan een toekomstbestendige sportinfrastructuur die toegankelijk, uitnodigend en faciliterend is voor iedereen. Naast het behoud en de multifunctionaliteit van sportaccommodaties, is de beweegvriendelijke omgeving een belangrijk onderwerp. Gemeenten wordt gevraagd om bij het inrichten van de leefomgeving de verbinding te leggen met de Omgevingswet. Zie ook de Routekaart Verduurzaming sport voor verdere informatie.

Omgevingswet

Het streven naar een gezonde en beweegvriendelijke leefomgeving kan als ambitie opgenomen worden in een omgevingsvisie. Het inrichten van een beweegvriendelijke omgeving valt onder het bredere kader van een gezonde leefomgeving, zoals beschreven binnen de Omgevingswet. Dit biedt gemeenten een kans om sport en bewegen structureel te integreren in de openbare ruimte. Op de website van de VSG vind je het kennisdossier Omgevingswet voor meer informatie.

Beleidsplan toekomstbestendige sportinfrastructuur 2025

Staatssecretaris Tielen (Jeugd, Preventie en Sport) presenteert in het beleidsplan Toekomstbestendige sportinfrastructuur en ruimte voor sport en bewegen een gezamenlijke koers om de sport- en beweegsector klaar te maken voor de toekomst.

Handige linkjes beweegvriendelijke omgeving

Hieronder vind je een overzicht van handige websites en bronnen met waardevolle kennis en informatie over de beweegvriendelijke omgeving.

Themapagina’s gezonde leefomgeving

• Themapagina beweegvriendelijke omgeving (Kenniscentrum Sport & Bewegen): hier vind je alles over beweegvriendelijke omgeving gebundeld, inclusief voorbeelden, tools en tips voor een gezonde leefomgeving.
• Kennisdossier beweegvriendelijke omgeving, Bouwstenen van de beweegvriendelijke omgeving, en Inclusieve Beweegvriendelijke omgeving (Kenniscentrum Sport & Bewegen): biedt praktijkvoorbeelden en hulpmiddelen.
• Kennispagina gezonde leefomgeving (ZonMw): biedt kennis en onderzoek over het thema gezonde leefomgeving.
• Gezonde Leefomgeving (RIVM): overzicht van alle projecten en programma’s rondom gezonde leefomgevingen.
• Gids Gezonde Leefomgeving: biedt informatie, data, instrumenten, praktijkvoorbeelden en handvatten voor het creëren van een gezonde leefomgeving.
• Themapagina gezonde Stad (RIVM): richt zich op gezond leven in een gezonde leefomgeving in stedelijke gebieden.
• Themapagina Omgevingswet (VSG): biedt kennis en toepassingen over de Omgevingswet voor sport en bewegen.
• Beweegvriendelijkebuurt.nl: biedt gebundelde informatie, stappenplannen en tools voor het creëren van een beweegvriendelijke buurt.

Onderzoek en achtergrondinformatie

• Argumenten voor beweegvriendelijke omgeving 2023 (Mulier Instituut): dit rapport en de bijbehorende Factsheet bieden stevige argumenten voor het belang van een beweegvriendelijke omgeving.
• Gezonde leefomgeving in kwetsbare wijken (platform31): dit rapport biedt inzicht in de beschikbare kennis over gezonde leefomgevingen in kwetsbare wijken.
• Jaarrapport Sporten en bewegen openbare ruimte 2023 (Mulier Instituut): geeft een overzicht van de beleidsmatige ontwikkelingen rondom sporten en bewegen in de openbare ruimte.
• Rapport benodigde ruimte voor sport in 20240 (Mulier Instituut): brengt in beeld hoeveel ruimte er in de toekomst nodig is voor sport.
• Brancherapport sport en bewegen in de openbare ruimte 2021 (Mulier Instituut): behandelt alle facetten van sporten en bewegen in de openbare ruimte.
• Sportaccommodaties in Nederland 2025: Jaarrapport Mulier Instituut Sportaccommodaties
• Toekomstbestendige sportinfrastructuur en ruimte voor sport en bewegen Kamerbrief beleidsplan

Tools voor gezonde leefomgeving

Op de thema pagina’s hierboven vind je een overzicht van tools en handreikingen voor een beweegvriendelijke omgeving en de Omgevingswet. Hieronder zijn de belangrijkste tools en handreikingen gebundeld.

Handreikingen gezonde leefomgeving (algemeen)

• Whitepaper beweegvriendelijke omgeving (Kenniscentrum Sport & Bewegen): biedt praktische handvatten en voorbeelden om aan de slag te gaan met een beweegvriendelijke omgeving.
• Stappenplan Beweegvriendelijke Omgeving (Kenniscentrum Sport & Bewegen): helpt je stap voor stap op weg naar duurzaam beleid gezonde leefomgeving.
• NL Buitenkansen – De route naar een recreatief landschap 2050 (NL Buitenkansen / NOC*NSF): schetst een gezamenlijke visie en oproep om te komen tot meer en betere ruimte voor recreatie, sport en bewegen in het landschap richting 2050. Of ga direct naar NL Buitenkansen.
• E-book bouwstenen Beweegvriendelijke Omgeving: bevat voorbeelden voor de vertaling naar het instrumentarium van de Omgevingswet.
• GO! Methode gezonde leefomgeving: een praktische methode voor het creëren van een gezonde leefomgeving.
• Buurt in beweging: een handleiding voor wijkateliers waarin buurtbewoners als gesprekspartner voor de gemeente aan de slag gaan.
• Gids Gezonde Leefomgeving: bevat de Toolbox Gezonde Leefomgeving met ontwerpprincipes en praktijkvoorbeelden over verschillende thema’s.
• Beweegvriendelijke Omgeving Scan (BVO Scan) (Kenniscentrum Sport & Bewegen): een tool die inzicht biedt in de beweegvriendelijkheid van de leefomgeving.
• Voorzieningen voor de buurt: Bouwstenen maatschappelijk vastgoed:

Handreikingen gezonde leefomgeving (thema’s)

• Toolbox Loopbeleid: voor iedereen die loopbeleid wil inzetten om meer ruimte voor lopen te creëren in de leefomgeving.
• Whitepaper lopen en fietsen goud in handen: biedt inzicht in hoe kansen benut kunnen worden in omgevingsvisies en -plannen.
• Inspiratiedocument lopen en fietsen: laat zien hoe de Omgevingswet kansen biedt voor het stimuleren van lopen en fietsen.
• Tipsheet bouwstenen veilige en beweegvriendelijke schoolomgeving: geeft handvatten voor het creëren van een veilige en beweegvriendelijke schoolomgeving.
• Tipsheet open sportpark: biedt informatie over het optimaal benutten van sportparken als onderdeel van de openbare ruimte.
• Kennisdossier beweegvriendelijke omgeving: een overzicht van praktijkvoorbeelden en hulpmiddelen.
• Handreiking Sport, bewegen en de Omgevingswet (VSG): legt uit hoe sport en bewegen een integraal onderdeel kunnen zijn van ruimtelijke ontwikkelingen.

Voorbeelden en inspiratie beweegvriendelijk omgeving

Hieronder vind je links naar inspirerende websites en tools over de beweegvriendelijke omgeving.

• Atlas Beweegvriendelijke Omgeving (Kenniscentrum Sport & Bewegen): een bron van inspirerende voorbeelden uit Nederland.
• Interactieve kaart gezonde leefomgeving (Kenniscentrum Sport & Bewegen): een overzicht van voorbeelden langs verschillende thema’s.
• Kennisbank Kenniscentrum Sport & Bewegen: biedt artikelen en de overzichtspagina Kennisdossier beweegvriendelijke omgeving met tools en instrumenten.
• Gids buurt in beweging: bevat praktische bouwstenen voor een gezonde leefomgeving.
• Inspiratieboekje ontwerpprincipes voor een beweegvriendelijke omgeving: biedt concrete ontwerpprincipes voor een beweegvriendelijke omgeving.
• Receptenboek sporten, spelen, bewegen en ontmoeten in Groningen: een praktisch hulpmiddel voor het ontwerpen en activeren van een beweegvriendelijke openbare ruimte.
• Leidse Beweegsleutels: biedt tien bouwstenen voor de inrichting van een beweegvriendelijke openbare ruimte.
• De beweeglogica van Amsterdam: geeft houvast voor stadsmakers om bewegen op te nemen in het ontwerp van bestaande of nieuwe buurten.

Boeken voor Inspiratie en Voorbeelden

• Beweegvriendelijke stad van Uhran: biedt inspiratie en ontwerptools voor een gezonde, beweegvriendelijke stad.
• Buitenkansen voor een uitnodigende buitenruimte van Uhran: biedt tools en inspiratie voor buitenruimtes die gezond gedrag stimuleren, met voorbeelden uit andere steden.
• Prettige plekken Mens & Openbare Ruimte van Rosemarie Maas en Kyra Kuitert: bevat 500 ontwerprichtlijnen, praktisch uitgewerkt binnen zeven thema’s.
• De fijne stad van Vincent Luyendijk: Inspiratieboek voor de gezonde leefomgeving
• Onderweg naar de Noordkaap van Vincent Luyendijk en Janneke Stolker: Inspiratiegids duurzame en gezonde locaties

Handige data bronnen en instrumenten

Hieronder vind je een overzicht van bronnen en lokale data die helpen bij het in beeld brengen van de beweegvriendelijke omgeving. Ook kun je op de website van het RIVM terecht voor een overzichtspagina met Data, Grafieken en Kaarten over de Gezonde Leefomgeving. Het Kenniscentrum Sport & Bewegen heeft een overzicht gemaakt van methoden om beweeggedrag in de buitenruimte te meten.

Bronnen voor lokale data

• Kernindicator beweegvriendelijk omgeving: bekijk de score van de openbare ruimte op de mogelijkheden voor sport en beweging.
• Check je plek Atlas leefomgeving: ontdek hoe jouw leefomgeving scoort op beweegvriendelijkheid.
• Dashboard Zicht op wijken: toont scores van wijken op verschillende thema’s.
• Leefbaarometer: biedt leefbaarheidscijfers van wijken.
• Regiobeeld.nl: biedt inzicht in de fysieke omgeving per regio.
• Gezondheidsatlas: kaarten en cijfers over gezondheid en gezondheidgerelateerde thema’s op gemeente-, wijk- en buurtniveau.
• Kerncijfers wijken en buurten CBS: geeft kerncijfers over alle wijken en buurten in Nederland.

Screeningsinstrumenten

De volgende instrumenten helpen bij het in kaart brengen hoe beweegvriendelijk de leefomgeving is van een wijk, buurt of straat:

• Methoden om beweeggedrag in de buitenruimte te meten(Kenniscentrum Sport & Bewegen): geeft een overzicht van de verschillende beschikbare instrumenten.
• Beweegvriendelijke Omgeving Scan (BVO Scan) (Kenniscentrum Sport & Bewegen): biedt inzicht in de beweegvriendelijkheid en toegankelijkheid van de omgeving.
• Monitoring & Evaluatie van een beweegvriendelijke omgeving: Artikel (Alles over Sport) hoe pak je dat aan?
• QuickScan beweegvriendelijke buitenruimte: screent de beweegvriendelijkheid van een buurt.
• De leefplekmeter (Pharos): helpt bij het beoordelen van de beweegvriendelijkheid van een buurt of wijk.
• Kinderstraatscan (KiSS): een vragenlijst waarmee je onderzoekt hoe kindvriendelijk een straat is.
• Kwaliteitskaart rijke buitenspeelomgeving: Kwaliteitskaart voor de buitenspeelomgeving (Jonge kind netwerk)

Relevante organisaties

Verschillende organisaties zetten zich specifiek in voor een gezonde leefomgeving en kunnen belangrijke samenwerkingspartners zijn voor gemeenten. Deze partijen bieden kennis, informatie en ondersteuning bij het ontwikkelen van beleid rondom een gezonde leefomgeving.

• Beweegalliantie: één van de thema’s binnen deze alliantie is de leefomgeving
• Gezonde School: binnen dit programma speelt een gezonde leefomgeving een centrale rol
• JOGG aanpak: gezonde leefomgevingen staan centraal in deze aanpak

Samenvatting

Dit artikel behandelt het groeiende belang van beweegvriendelijke omgevingen binnen het sportbeleid. Van de Omgevingswet tot het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), ontdek hoe gemeenten en beleidsadviseurs sport de openbare ruimte kunnen inrichten om meer ruimte te geven voor beweging. Leer meer over de landelijke kaders, handige tools, inspirerende voorbeelden en relevante organisaties die ondersteunen bij het creëren van een gezonde en beweegvriendelijke leefomgeving.

Bronnen

• • Poel, H. van der, & Hoekman, R.H.A. (2023). Sportaccommodaties in Nederland 2023: kengetallen en kenmerken. Utrecht: Mulier Instituut.
  • Rauws, R., Noordzij, J.M., Ruikes, D., & Wezenberg-Hoenderkamp, K. (2023). Sporten en bewegen in de openbare ruimte: jaarrapport 2023. Utrecht: Mulier Instituut.
  • Hoekman, R.H.A., Wezenberg-Hoenderkamp, K., & Thijssen, K. (2024). Benodigde ruimte voor sport in 2040: inzicht in de ruimtelijke implicaties van de ambities uit de sportagenda. Utrecht: Mulier Instituut.
  • Vereniging Sport en Gemeenten » Omgevingswet
  • Beweegvriendelijkebuurt.nl