In deze sectie Beheer en exploitatie sportaccommodaties: advies voor een duurzame en efficiënte aanpak
Het beheer en de exploitatie van sportaccommodaties zijn een cruciaal onderdeel van het lokale sportbeleid. Voor vrijwel elke vorm van exploitatie geldt dat een groot deel van het gemeentelijke sportbudget hieraan wordt besteed. Het efficiënt en doelmatig exploiteren van deze accommodaties is daarom een belangrijke taak voor een beleidsadviseur sport en bewegen.
Met de komst van Sportakkoord II ligt de nadruk nog meer op een ‘duurzame exploitatie’ van sportaccommodaties. Hierbij worden maatregelen om de bezetting te optimaliseren gecombineerd met acties die de energiekosten beheersen. Maar welke exploitatievormen passen hier het beste bij? Wat zijn de voor- en nadelen van deze opties? En hoe pak je complexe financieringsvraagstukken aan?
De uitdaging om sportaccommodaties kosteneffectief te bouwen en exploiteren én tegelijkertijd hun maatschappelijke waarde te maximaliseren, vraagt om veel kennis en expertise. Het kan daarom verstandig zijn om externe experts in te schakelen. Denk bijvoorbeeld aan adviseurs van de VSG, het Kenniscentrum Sport en Bewegen, of gespecialiseerde adviesbureaus. Zij brengen frisse ideeën mee, kunnen ingewikkelde processen versnellen en helpen je om sneller en effectiever beleid te ontwikkelen.
Extra ondersteuning of expertise nodig?
In ons expertoverzicht vind je professionals die je helpen bij sport- en beweegbeleid en sportaccommodaties.
Of spar met experts van het Kenniscentrum Sport en Bewegen, een VSG adviseur of collega-beleidsadviseurs via de VSG community
Op deze pagina vind je
- Mogelijke vraagstukken binnen beheer en exploitatie sportaccommodaties
- Redenen om te veranderen van exploitatievorm en definities
- De verschillende exploitatievormen uitgelegd met voor- en nadelen
Handige tools en websites beheer en exploitatie
Als beleidsadviseur kun je gebruikmaken van diverse tools, handreikingen en voorbeelden die speciaal ontwikkeld zijn om je te ondersteunen. Zie hieronder een overzicht van de belangrijkste tools en websites die je kan raadplegen.
- Jaarrapport duurzame sportinfrastructuur 2022: Jaarrapport duurzame sportinfrastructuur
- Overzicht en uitdagingen toekomst landelijk sportbeleid 2023: Monitor Sportbeleid 2023
- Sportaccommodaties in Nederland 2023: Sportaccommodaties in Nederland
- Sporten en bewegen in de openbare ruimte 2023: Sporten en bewegen openbare ruimte
- Ruimte voor sport en bewegen Mulier 2024: Jaarrapport ruimte voor sport en bewegen
- Exploitatie van sportaccommodaties 2019: Exploitatie van sportaccommodaties
- Zo financier je sport- en beweegbeleid: Financieringswijzer sport en bewegen
- Kennisdossier beweegvriendelijke omgeving: Praktische hulpmiddelen
- Handboek sport & verzelfstandigen: Handboek sport & verzelfstandigen: praktijkgids
- Het verzelfstandigen van binnensportaccommodaties: Onderzoek verzelfstandigen
Mogelijke vraagstukken binnen beheer en exploitatie
Beleidsadviseurs sport kunnen met verschillende vraagstukken te maken krijgen binnen het beheer en de exploitatie van sportaccommodaties, zoals:
- Harmonisatie van tarieven: Het vaststellen van eenduidige en transparante huurprijzen voor sportaccommodaties binnen de gemeente.
- Investeringsplan sportaccommodaties: Het opnemen van vervangingsinvesteringen en grootschalige renovaties in de gemeentelijke begroting, als onderdeel van de exploitatie.
- Bezuinigingen en kostprijsberekeningen: Het in kaart brengen van de opbouw van kosten om een realistische kostprijsberekening te maken voor de verschillende sportvoorzieningen.
- Optimaliseren van planmatig onderhoud: Het maken van duurzame en effectieve keuzes voor onderhoud, bijvoorbeeld door het optimaliseren van onderhoudscontracten.
- Duurzaamheidsinitiatieven: implementeren van maatregelen die bijdragen aan een duurzamer beheer van sportaccommodaties, zoals energiebesparing, het gebruik van hernieuwbare energie, waterbeheer, en het verduurzamen van gebouwen en installaties.
- Optimaliseren van gebruik en multifunctionaliteit: het efficiënt inzetten van sportaccommodaties door deze voor meerdere doeleinden beschikbaar te stellen, zoals het combineren van sportactiviteiten met andere maatschappelijke functies (bijvoorbeeld wijkactiviteiten, evenementen of scholen). Dit kan de bezettingsgraad verhogen en het gebruik van de accommodatie maximaliseren.
- Harmonisatie eigendom, beheer en onderhoud: Het afstemmen van verschillende afspraken met sportverenigingen binnen de gemeente.
Deze pagina richt zich vooral op het beheer, de exploitatie en de herziening (verzelfstandigen, privatiseren en deprivatiseren) van sportaccommodaties.
Definitie exploitatie sportaccommodaties
In de literatuur zijn verschillende definities te vinden voor de exploitatie van sportaccommodaties. Hieronder is een definitie opgenomen van exploitatie sportaccommodatie, waarin beheer en onderhoud integraal onderdeel is. Soms worden deze termen ook los gehanteerd, daarom zijn hier ook definities voor opgenomen.
Definitie exploitatie sportaccommodatie
Exploitatie van sportaccommodaties omvat alle taken die nodig zijn om een accommodatie effectief te laten functioneren, zowel operationeel (beheer, onderhoud, toezicht) als strategisch (lange termijnplanning, kostenbeheer, partnerschappen). Het doel is om de accommodatie duurzaam, veilig en maatschappelijk waardevol in te zetten.
Definitie van beheer
Beheer betreft de dagelijkse operationele activiteiten die nodig zijn om een sportaccommodatie veilig, functioneel en aantrekkelijk te houden. Dit omvat onder andere schoonmaak, technische inspecties, reparaties, speelklaar maken van de accommodatie en toezicht. Het doel is om de kwaliteit en veiligheid te waarborgen en een soepele werking te garanderen.
Definitie onderhoud
Onderhoud omvat alle activiteiten gericht op het behoud en de verbetering van de fysieke staat van een sportaccommodatie. Het wordt onderverdeeld in klein onderhoud (bijv. het bijstellen van installaties of vervangen van een lampje) en groot of strategisch onderhoud (bijv. renovaties, energiebesparende aanpassingen of diepgaande reiniging van sportvloeren).
Samenhang en verschillen
De begrippen beheer, exploitatie en onderhoud zijn nauw met elkaar verbonden, maar hebben elk hun eigen focus en doel:
- Beheer richt zich op de dagelijkse en operationele activiteiten die de continuïteit van de accommodatie waarborgen. Onderhoud maakt hier integraal deel van uit.
- Exploitatie kijkt naar het grotere geheel: hoe de accommodatie wordt gebruikt, hoe de financiële balans wordt beheerd en hoe de maatschappelijke waarde wordt gemaximaliseerd. Strategisch onderhoud kan hier een belangrijke rol in spelen.
- Onderhoud is de rode draad die zowel het beheer als de exploitatie ondersteunt. Zonder goed onderhoud kunnen zowel de operationele werking als de financiële en maatschappelijke doelstellingen in gevaar komen.
Volgens de wet is de exploitant (verhuurder) verantwoordelijk voor groot onderhoud, terwijl de huurder (sportvereniging) verantwoordelijk is voor klein onderhoud van sportvelden. Voor binnensportvoorzieningen is de eigenaar doorgaans verantwoordelijk voor het onderhoud van de binnenkant van het gebouw. Afwijkende afspraken dienen in de overeenkomst tussen de partijen te worden vastgelegd. Vaak wordt een demarcatielijst (kruisjeslijst) opgesteld voor sportvelden, waarin de verantwoordelijkheden en verplichtingen van beide partijen worden verduidelijkt.
Exploitatievormen sportaccommodaties
Er zijn verschillende manieren waarop het beheer en de exploitatie van sportaccommodaties georganiseerd kunnen worden. In het Handboek Sport en Verzelfstandiging van de VSG worden vier exploitatievormen beschreven, die ook door het Mulier Instituut in haar rapporten worden gehanteerd:
- Onderdeel van de gemeentelijke lijnorganisatie
- Intern verzelfstandigd, apart gemeentelijk organisatieonderdeel
- Extern verzelfstandigd, zelfstandige rechtspersoon met gemeentelijke invloed
- Geprivatiseerd, zelfstandige rechtspersoon zonder gemeentelijke invloed
Verzelfstandiging is het proces waarbij de gemeente de exploitatie van sportaccommodaties overdraagt aan een intern of extern organisatieonderdeel. Dit kan zowel binnen de gemeentelijke organisatie als naar een externe partij plaatsvinden. Privatisering betekent dat de exploitatietaken risicodragend worden overgedragen aan een externe partij. Dit kan gepaard gaan met een overdracht van het eigendom van de accommodatie. Tot slot kan er ook nog gedeprivatiseerd worden. Dit is het proces waarbij de gemeente het risico van de exploitatie of het eigendom van de accommodatie weer terugneemt van de private partij.
Het rapport Exploitatie van sportaccommodaties van het Mulier Instituut biedt een visuele weergave van deze indeling.
Gemeentelijke sportaccommodatie
De gemeente is eigenaar en verantwoordelijk voor zowel de financiële als bestuurlijke aspecten van de sportaccommodatie. Dit omvat de administratie, het onderhoud, de promotie en de sturing van het gebruik en de uitvoering van het beleid.
Intern verzelfstandigde sportaccommodatie
Bij interne verzelfstandiging worden de exploitatietaken overgedragen aan een zelfstandig gemeentelijk onderdeel. Dit onderdeel krijgt een eigen budget met bijbehorende afspraken. De gemeente blijft financieel en bestuurlijk verantwoordelijk, maar de taken worden gescheiden om de efficiëntie te verhogen.
Extern verzelfstandigde sportaccommodatie
Bij externe verzelfstandiging worden de exploitatietaken overgedragen aan een externe organisatie met een eigen rechtspersoonlijkheid. De gemeente blijft eindverantwoordelijk en risicodragend, maar de organisatie voert de taken uit binnen de afgesproken kaders, vaak via een exploitatieovereenkomst of subsidie.
Geprivatiseerde sportaccommodatie
Bij privatisering wordt de exploitatie volledig overgedragen aan een private organisatie. Deze organisatie is verantwoordelijk voor de dienstverlening en de bijbehorende risico’s. De gemeente heeft geen zeggenschap meer, maar kan vooraf afspraken maken over bijvoorbeeld de betrokkenheid van verenigingen of gemeentelijk beleid.
Redenen veranderen van exploitatievorm
In veel gemeenten wordt de organisatie van het beheer en onderhoud van sportaccommodaties steeds vaker ter discussie gesteld. Er wordt nagedacht over verzelfstandiging of privatisering van deze taken. De overwegingen die ten grondslag liggen aan deze discussie zijn divers:
1. Professionaliseringsslag
De gemeente streeft naar een doelmatiger en effectiever beheer en exploitatie van sportaccommodaties. Dit kan bijdragen aan het behalen van bezuinigingsdoelen of het realiseren van meer resultaat met dezelfde middelen.
2. Veranderende opvattingen over de rolverdeling
De gemeente ziet geen rol meer voor zichzelf weggelegd in het beheer of de exploitatie van sportaccommodaties. Dit is vaak gekoppeld aan kerntakendiscussies en een verschuiving richting meer regie in plaats van uitvoering.
3. Marktgerichtheid en flexibiliteit
Er kunnen inhoudelijke overwegingen zijn, zoals het streven naar meer marktgerichtheid, slagvaardigheid en kwaliteit. Dit kan samenhangen met knelpunten in de huidige beheervorm die een verandering noodzakelijk maken.
4. Bezuinigingstaakstellingen en kostenbesparing
Gemeenten kunnen gedwongen worden om te bezuinigen, waardoor het noodzakelijk wordt om de exploitatie en het beheer efficiënter in te richten of om kosten te verlagen.
5. Veranderde wet- en regelgeving
Nieuwe wetgeving, zoals de toepassing van het ‘sportbesluit’ (btw-regeling), kan financiële voordelen opleveren. Dit maakt een heroverweging van de exploitatievorm aantrekkelijk.
6. Verzoeken van sportverenigingen
Sportverenigingen kunnen verzoeken om de exploitatie van sportaccommodaties over te nemen of juist aan de gemeente over te dragen, wat kan leiden tot herziening van de huidige beheerstructuren.
7. Complexiteit van de exploitatie
Het beheren en exploiteren van sportaccommodaties wordt steeds complexer. Bijvoorbeeld, de zorgplicht voor sportaccommodaties – de wettelijke en ethische verantwoordelijkheid om te zorgen voor veilige faciliteiten voor sporters, toeschouwers en andere bezoekers – vraagt om meer gespecialiseerde kennis en middelen.
8. Verhoogde flexibiliteit en innovatie
Een wijziging in de exploitatievorm kan ruimte bieden voor meer flexibiliteit en innovatie in het gebruik van de accommodaties. Dit kan bijvoorbeeld door het introduceren van nieuwe diensten of door samenwerkingen met private partners.
Effecten en overwegingen exploitatiemodel
Elk exploitatiemodel kent zijn voor- en nadelen, en er bestaat dan ook geen eenduidige blauwdruk voor gemeenten. Het gekozen model is sterk afhankelijk van het doel dat de gemeente wil bereiken. Hieronder worden de mogelijke effecten die gemeenten kunnen nastreven beschreven. Vervolgens worden per exploitatievorm de voor- en nadelen uiteengezet.
1. Gemeentelijke invloed
De mate van invloed die de gemeente wenst te behouden over het beheer en onderhoud van sport- en speelvoorzieningen. Dit kan bijvoorbeeld betrekking hebben op personeelsinzet, marketing en communicatie, contracten met leveranciers en het vaststellen van tarieven.
2. Maatschappelijke functie
De waarde die de gemeente hecht aan de maatschappelijke functie van sport- en speelvoorzieningen. Het gaat hierbij niet alleen om het faciliteren van sportbeoefening, maar ook om de bijdrage aan een aantrekkelijk leefklimaat.
3. Innovatie en productontwikkeling
De mate waarin een gemeente het belangrijk vindt om het aanbod van sport- en speelvoorzieningen voortdurend af te stemmen op maatschappelijke ontwikkelingen en de wensen van (potentiële) bezoekers.
4. Schaal- en efficiëntievoordelen
Het belang dat een gemeente hecht aan het optimaal benutten van sport- en speelvoorzieningen, bijvoorbeeld door schaalvoordelen en efficiëntieverbeteringen.
5. Stabiliteit en continuïteit
De waarde die een gemeente hecht aan de garantie van een langdurige focus op adequaat beheer, gezonde exploitatie en deugdelijk onderhoud van de accommodaties.
6. Financiële risico’s
De mate waarin een gemeente bereid is afstand te nemen van de (financiële) risico’s die gepaard gaan met het beheer en de exploitatie van sport- en speelvoorzieningen.
7. Positie van betrokken personeel
De manier waarop de gemeente omgaat met de inzet van (huidig) personeel. Bij verzelfstandiging verandert vaak de positie van medewerkers, wat zowel arbeidsrechtelijke gevolgen heeft (zoals cao’s en hiërarchische verhoudingen) als invloed heeft op cultuurverschillen en ontwikkelingsmogelijkheden.
8. Lokale verbinding
De waarde die de gemeente hecht aan het creëren van maatschappelijke waarde, bijvoorbeeld door het ontschotten en verbinden van verschillende stakeholders (zoals sport, onderwijs en welzijn) en het bevorderen van synergie in activiteiten en programma’s.
9. Regionale samenwerking
De mate waarin een gemeente belang hecht aan samenwerking met andere gemeenten of regio’s bij de uitvoering van taken.
Voor- en nadelen externe exploitatie
In het Jaarrapport Ruimte voor Sport en Bewegen van het Mulier Instituut (2024) worden verschillende voor- en nadelen van externe exploitatie genoemd. De voordelen omvatten onder andere minder werk voor de gemeente, lagere kosten, en een toename van kennis, expertise, ondernemend vermogen en creativiteit. Externe exploitatie biedt bovendien politieke afstand en maakt het mogelijk om één centraal loket in te stellen, wat het overzicht vergroot. Dit leidt tot meer duidelijkheid voor verenigingen en andere huurders, wat de efficiëntie bevordert.
Het belangrijkste nadeel is dat de gemeente minder regie en toezicht heeft, wat soms leidt tot conflicten tussen de ondernemende belangen van de exploitant en het gemeentelijk beleid. Ook kan er onduidelijkheid ontstaan over de rolverdeling en verantwoordelijkheden, zoals wie verantwoordelijk is voor welke investeringen en of de exploitant ook de accommodaties moet verduurzamen. Het onderhoud kan problematisch zijn wanneer vrijwilligers verantwoordelijk zijn voor het beheer, met risico op achterstallig onderhoud.
Voor- en nadelen per exploitatiemodel
In de Financieringswijzer Sport & Bewegen van het Kenniscentrum Sport en Bewegen worden ook de voor- en nadelen beschreven. Heel overzichtelijk worden de voor- en nadelen weergeven voor interne verzelfstandiging, externe verzelfstandiging en privatisering.
Samenvatting: Beheer en Exploitatie van Sportaccommodaties
In dit artikel werd het beheer en de exploitatie van sportaccommodaties behandeld als essentieel onderdeel van lokaal sportbeleid. Het artikel legde uit hoe beleidsadviseurs sport kunnen bijdragen aan een duurzame en kostenefficiënte exploitatie, die zowel de bezetting van de accommodaties optimaliseert als de energiekosten beheerst, in lijn met de richtlijnen van het Sportakkoord II.
Verschillende exploitatievormen werden besproken, van gemeentelijke lijnorganisaties tot geprivatiseerde modellen, met een focus op de voor- en nadelen van elke vorm. Het artikel bood ook praktische adviezen over het inschakelen van externe experts voor complexe vraagstukken en legde uit waarom een verandering van exploitatievorm soms noodzakelijk kan zijn.