Sport, gezondheid en zorg

Sport en zorg verbinden: Zo pak je dat aan als gemeente

Sport en bewegen dragen op krachtige wijze bij aan de gezondheid en het welzijn van inwoners. Ze helpen bij het voorkomen van ziekten, bevorderen mentale veerkracht en vergroten de kwaliteit van leven. Juist in een tijd waarin de druk op de zorg toeneemt en gezondheidsverschillen groeien, is het van belang dat gemeenten sport en bewegen strategisch inzetten.

In steeds meer gemeenten krijgt sport een plek binnen het sociaal domein en het gezondheidsbeleid. Gemeenten werken aan preventie, activeren inwoners met een kwetsbare gezondheid en bouwen aan vitale wijken. Sport en bewegen zijn hierin geen doel op zich, maar een middel om maatschappelijke opgaven aan te pakken.

Dit hoofdstuk biedt beleidsadviseurs sport praktische handvatten om werk te maken van sport op het snijvlak van zorg en gezondheid. Je vindt hier voorbeelden uit de praktijk, landelijke richtlijnen, tools en tips voor samenwerking. Zo kun je lokaal het verschil maken – voor inwoners én voor het zorgsysteem.

Op deze pagina vind je

Deze pagina biedt beleidsadviseurs sport een compleet overzicht van hoe je sport en bewegen effectief kunt inzetten op het snijvlak van zorg en gezondheid. Je vindt hier:

• Een toelichting op de maatschappelijke waarde van sport voor gezondheid en preventie
• De belangrijkste landelijke kaders en richtlijnen die gemeenten houvast geven, zoals GALA, IZA en de Beweegrichtlijnen
• Een overzicht van kernindicatoren voor het meten van sport- en beweeggedrag
• Praktische tools, interventies en netwerken die lokaal inzetbaar zijn
• Tips voor samenwerking met zorg- en welzijnspartijen
• Inspiratie om sport integraal te verankeren in gezondheids- en preventiebeleid

Waarom sport inzetten op het snijvlak van zorg en gezondheid?

Sport en bewegen dragen bij aan een betere fysieke en mentale gezondheid. Ze helpen om chronische aandoeningen zoals diabetes, hart- en vaatziekten en depressie te voorkomen of te verminderen. Daarnaast versterken ze het gevoel van eigen regie, veerkracht en verbondenheid met anderen.

De maatschappelijke waarde van sport en bewegen is groot. Ze dragen bij aan hogere arbeidsparticipatie en sterkere sociale netwerken. Ook kan sport bijdragen aan het verminderen van zorgkosten. Volgens het Kenniscentrum Sport & Bewegen kan de zorg voor ouderen die voldoen aan de beweegrichtlijnen jaarlijks tot wel 14 miljard euro goedkoper uitvallen.

Voor gemeenten liggen hier kansen. Door sport en bewegen te koppelen aan zorg en preventie kunnen beleidsdoelen binnen het sociaal domein en de publieke gezondheid worden bereikt. Dat vraagt om integrale samenwerking tussen sport, zorg en welzijn – en om beleidsadviseurs die deze verbinding actief vormgeven.

Zo kunnen gemeenten met sport en bewegen niet alleen inwoners gezonder maken, maar ook bijdragen aan een houdbaar zorgsysteem. De inzet op preventie en leefstijl kan daarmee een structureel onderdeel worden van gemeentelijk gezondheidsbeleid.

Landelijke kaders en richtlijnen

Het landelijke sportbeleid onderstreept het belang van sport en bewegen voor een gezonde samenleving. Ministerie van VWS, GGD GHOR Nederland, Vereniging van Nederlandse Gemeenten en andere partijen zetten in op preventie en gezondheidsbevordering. Gemeenten worden hierin gezien als spil: zij brengen partners bijeen, ontwikkelen lokaal beleid en zorgen voor duurzame samenwerking. De volgende kaders zijn voor beleidsadviseurs sport van belang:

Beweegrichtlijnen (Gezondheidsraad)

De beweegrichtlijnen zijn ontwikkeld door de Gezondheidsraad en geven aan hoeveel en welke vormen van beweging nodig zijn om gezond te blijven. Ze vormen een wetenschappelijk onderbouwd kader dat helpt bij het voorkomen van chronische ziekten, het verbeteren van de mentale gezondheid en het bevorderen van een betere kwaliteit van leven. Voor gemeenten en beleidsadviseurs vormen deze richtlijnen een belangrijke basis om lokaal beweegbeleid te formuleren en te evalueren.

De beweegrichtlijnen voor volwassenen adviseren:

• Minimaal 150 minuten matig intensief bewegen per week
• Spier- en botversterkende activiteiten minstens twee keer per week
• Minder stilzitten

Voor kinderen gelden andere normen: zij zouden dagelijks minstens 60 minuten matig tot intensief moeten bewegen, waaronder activiteiten die de spieren en botten versterken.

Deze richtlijnen zijn een belangrijk uitgangspunt voor lokaal beweeg- en gezondheidsbeleid. Ze bieden houvast bij het formuleren van ambities en het monitoren van effecten.

Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA)

Het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), afgesloten in 2023, is een landelijke samenwerking tussen overheid, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven om de gezondheid van Nederlanders te verbeteren en preventie te versterken. Het akkoord richt zich op het stimuleren van een gezonde leefstijl en het terugdringen van gezondheidsverschillen.

Voor gemeenten biedt GALA een kader en middelen om lokaal samenhangend beleid te ontwikkelen, waarbij sport en bewegen een centrale rol spelen. Een belangrijk doel is dat in 2040 minimaal 75% van de Nederlanders voldoet aan de beweegrichtlijnen (tegenover circa 53% nu).

De Brede Subsidieregeling Preventie en Uitvoering (SPUK) ondersteunt gemeenten financieel bij het realiseren van interventies en samenwerking op het gebied van sport, bewegen en preventie. Hierdoor kunnen gemeenten gerichter investeren in preventieve activiteiten die de gezondheid van inwoners verbeteren.

Sportakkoord

Het Sportakkoord (2020) is een gezamenlijke afspraak tussen overheid, sportbonden, gemeenten en maatschappelijke organisaties om sport toegankelijk te maken voor iedereen. Een belangrijk doel is het vergroten van de participatie, ook van mensen die nu minder of niet sporten, zoals ouderen, mensen met een beperking en mensen met een kwetsbare gezondheid. Hiermee sluit het Sportakkoord goed aan bij het beleid rond sport, gezondheid en zorg.

Door inzet van inclusieve sportinitiatieven, aangepaste voorzieningen en samenwerking tussen sport, zorg en welzijn wil het akkoord bijdragen aan een gezondere en meer verbonden samenleving. Voor gemeenten betekent dit dat sportbeleid niet alleen gericht is op sporters die al actief zijn, maar juist ook op het bereiken van groepen die baat hebben bij bewegen vanuit gezondheids- of zorgperspectief.

Integraal Zorgakkoord (IZA)

Het Integraal Zorgakkoord (IZA) heeft als doel om de zorg goed, toegankelijk en betaalbaar te houden. Dit gebeurt onder andere door te investeren in een gezonde leefstijl, een gezonde leefomgeving en het versterken van de sociale omgeving en zelfredzaamheid van mensen. Voor gemeenten en beleidsadviseurs sport betekent dit dat sport en bewegen een belangrijke rol kunnen spelen in het bevorderen van gezondheid en het voorkomen van ziekte, als onderdeel van integrale zorg- en preventieprogramma’s.

Als onderdeel van het IZA richt de Coalitie Leefstijl in de Zorg zich specifiek op het integreren van leefstijl, waaronder beweging en sport, in het zorgproces. Dit sluit goed aan bij de gemeentelijke taak om sport en zorg lokaal te verbinden en samen met zorgpartners te werken aan een gezonde, veerkrachtige samenleving.

Landelijke Nota Gezondheidsbeleid 2020-2024

De Landelijke Nota Gezondheidsbeleid 2020-2024 legt de focus op vier belangrijke gezondheidsvraagstukken:

• gezondheid in de sociale en fysieke leefomgeving
• het verkleinen van gezondheidsachterstanden
• het verminderen van de druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen
• vitaal ouder worden

Sport en bewegen kunnen effectief ingezet worden om deze vraagstukken aan te pakken. Gemeenten kunnen met gerichte beleidsmaatregelen en samenwerking met partners bijdragen aan een gezonde leefomgeving en het bevorderen van vitaliteit bij alle leeftijden. Diverse instrumenten en handvatten ondersteunen hierbij de uitvoering van sport- en beweegbeleid dat aansluit bij deze landelijke prioriteiten.

Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025–2028

In de Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025–2028 schetst het ministerie van VWS de belangrijkste uitdagingen voor het beschermen en bevorderen van de gezondheid van inwoners van Nederland. De nota bouwt voort op eerdere accenten, maar legt nadrukkelijker de focus op preventie, gezondheidsverschillen en de beweging van zorg naar gezondheid.

Belangrijke speerpunten zijn onder andere het verhogen van de vaccinatiegraad, het terugdringen van overgewicht en het verkleinen van grote gezondheidsverschillen tussen groepen inwoners. Daarbij is expliciet aandacht voor mensen in kwetsbare posities. Ongelijk investeren waar dat nodig is, blijft een centraal uitgangspunt om gezondheidswinst te boeken.

Een rode draad in de nota is de verschuiving van curatieve zorg naar preventie en gezondheid, onder meer uitgewerkt via landelijke en regionale akkoorden zoals het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA). Deze beweging vraagt om samenhangend beleid op lokaal en regionaal niveau, waarin gezondheid, sociaal domein, sport en bewegen elkaar versterken.

Daarnaast onderstreept de nota het belang van een weerbare samenleving. Maatschappelijke dreigingen, zoals pandemieën en andere gezondheidsrisico’s, maken duidelijk dat een robuuste en goed georganiseerde publieke gezondheidszorg noodzakelijk blijft. Infectieziektebestrijding blijft daarom een belangrijk fundament van het gezondheidsbeleid.

Voor beleidsadviseurs sport en bewegen biedt de Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025–2028 duidelijke aanknopingspunten. Sport en bewegen dragen bij aan preventie, het verkleinen van gezondheidsachterstanden, een gezonde leefomgeving en vitaliteit in alle levensfasen. In samenhang met lokale en regionale plannen – zoals IZA- en AZWA-uitwerkingen – vormt de nota een inhoudelijke basis om sport- en beweegbeleid strategisch te positioneren binnen integraal gezondheidsbeleid.

Nationaal Preventieakkoord

Het Nationaal Preventieakkoord is een brede overheidsaanpak om gezondheidsproblemen zoals overgewicht, roken en problematisch alcoholgebruik terug te dringen. Hoewel het akkoord niet uitsluitend gericht is op sport, erkent het bewegen als een belangrijk onderdeel van een gezonde leefstijl. Sport en bewegen worden ingezet als middelen om doelgroepen te bereiken en gezondere keuzes te stimuleren.

Gemeenten spelen een cruciale rol bij de lokale uitvoering van het akkoord. Zij kunnen sport inzetten om preventieve activiteiten te versterken, bijvoorbeeld door samen te werken met zorg, welzijn en onderwijs. Het akkoord onderstreept het belang van integrale aanpakken waarbij leefstijl, omgeving en gedrag centr

Kernindicatoren voor het monitoren van sport- en beweeggedrag

Om inzicht te krijgen in het sport- en beweeggedrag van inwoners maken gemeenten gebruik van een aantal belangrijke kernindicatoren. Deze indicatoren geven niet alleen inzicht in de mate waarin inwoners voldoen aan de beweegrichtlijnen, maar ook in gerelateerde aspecten zoals zitgedrag, sportdeelname en lidmaatschap van sportverenigingen. Hiermee kunnen beleidsadviseurs sport en gezondheidseffecten monitoren, doelstellingen bijstellen en gerichte interventies ontwikkelen.

De gegevens voor deze kernindicatoren worden verzameld via landelijke en regionale gezondheidsonderzoeken, zoals de Gezondheidsmonitor van de GGD’en, aangevuld met andere representatieve enquêtes. Lokale gemeenten kunnen deze cijfers gebruiken als basis, eventueel aangevuld met eigen onderzoek.

Belangrijke kernindicatoren zijn onder andere:

• Beweegrichtlijnen: Het percentage van de bevolking van 4 jaar en ouder dat voldoet aan de beweegrichtlijnen, zoals minimaal 150 minuten matig intensief bewegen per week voor volwassenen en minstens 60 minuten per dag voor kinderen.
• Zitgedrag: Het gemiddeld aantal uren dat Nederlanders van 4 jaar en ouder zitten op een gemiddelde dag.
• Niet-bewegen: Het percentage volwassenen dat minder dan 30 minuten per week minimaal licht-intensief beweegt en het percentage kinderen dat minder dan 30 minuten per dag minimaal licht-intensief beweegt.
• Sportdeelname wekelijks: Het percentage van de bevolking van 4 jaar en ouder dat minstens één keer per week sport.
• Clublidmaatschap: Het percentage van de bevolking van 6 jaar en ouder dat lid is van een sportvereniging.

Praktische tools en interventies

Als beleidsadviseur sport is het belangrijk om gebruik te maken van bewezen effectieve tools en interventies die sport en bewegen stimuleren, vooral voor inwoners met een zorg- of ondersteuningsvraag. Hieronder vind je een overzicht van handige instrumenten, databases en methodieken die je kunnen ondersteunen bij het vormgeven van lokaal beleid en samenwerking.

Database erkende interventies

Het Kenniscentrum Sport & Bewegen beheert een uitgebreide database met erkende interventies. Deze interventies zijn wetenschappelijk onderzocht en bewezen effectief, en bieden een breed scala aan mogelijkheden, zoals ‘Bewegen op Recept’, ‘Gecombineerde Leefstijlinterventies (GLI)’ en beweegprogramma’s voor ouderen of mensen met een chronische aandoening. Via deze database kun je passende interventies selecteren die aansluiten bij lokale behoeften.

Toolbox Sport & Zorg (NOC*NSF)

De Toolbox Sport & Zorg van NOC*NSF is een praktische verzameling van factsheets, voorbeelden en handvatten voor sportverenigingen, gemeenten en zorgpartijen. De toolbox helpt bij het opzetten van samenwerkingsverbanden, het organiseren van beweegaanbod op maat en het vergroten van de toegankelijkheid van sport voor mensen met een zorgvraag. Ga direct naar de toolbox van NOC*NSF.

Programma’s en pilots

Er zijn verschillende landelijke en regionale programma’s die gemeenten kunnen ondersteunen, zoals het Pilotclub Sport & Zorg programma van NOC*NSF. Dit initiatief helpt sportverenigingen een brugfunctie te vervullen tussen sport en zorg, met begeleiding, kennisdeling en een financiële impuls. Deelname aan dergelijke programma’s kan helpen bij het opbouwen van een duurzaam netwerk en het professionaliseren van sportaanbod voor kwetsbare doelgroepen. Ga direct naar de factsheet van De zeven kenmerken van een sport en zorg club.

Tipkaart samenwerking zorg-sport-bewegen

Deze tipkaart, ontwikkeld door Allesoversport.nl, geeft gemeenten concrete handvatten om de samenwerking tussen zorg, sport en bewegen effectief vorm te geven. Het bevat praktische adviezen over het betrekken van zorgprofessionals, het benutten van bestaande netwerken en het organiseren van passend beweegaanbod. Ga direct naar de tipkaart of het artikel op Alles over sport met meer informatie over de tipkaart.

Positieve Gezondheid

De benadering van Positieve Gezondheid helpt gemeenten en professionals om gezondheid breder te bekijken dan alleen de afwezigheid van ziekte. Het benadrukt het vermogen van mensen om met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen om te gaan. Deze holistische kijk sluit goed aan bij het inzetten van sport en bewegen in het sociaal domein en kan helpen bij het vormgeven van maatwerk en persoonsgerichte ondersteuning. Ga direct naar de website van iph.nl over positieve gezondheid.

Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI)

De GLI is een bewezen interventie gericht op het structureel verbeteren van leefstijl, waaronder bewegen, voeding en gedrag, bij mensen met overgewicht en obesitas. Gemeenten spelen een belangrijke rol bij het faciliteren van GLI-aanbod in samenwerking met zorgverleners en sportaanbieders. Door sport en bewegen te integreren in GLI-programma’s, kunnen deelnemers op een plezierige en effectieve manier werken aan een gezondere leefstijl. Ga naar het artikel Zo werkt de GLI op de website Alles over sport met meer informatie over de GLI.

Loket Gezond Leven

Het Loket Gezond Leven ondersteunt gemeenten bij het ontwikkelen en uitvoeren van een integrale aanpak voor een gezonde leefomgeving. Het biedt praktische instrumenten, kennis en inspiratie om beleid gericht op gezondheid en preventie effectief vorm te geven. Hiermee kunnen gemeenten de samenwerking tussen sport, zorg en welzijn versterken. Ga direct naar de website van Het Loket Gezond Leven.

Beweegalliantie

De Beweegalliantie is een netwerk van organisaties die zich inzetten voor het bevorderen van bewegen en een gezonde leefstijl. Ze bundelen kennis, geven advies en ondersteunen gemeenten en professionals bij het realiseren van beweegvriendelijke omgevingen en effectief beweegbeleid. De alliantie faciliteert samenwerking tussen sport, zorg, onderwijs en andere sectoren. Ga direct naar de website van de Beweegalliantie.

Tips voor beleidsadviseurs

• Versterk de samenwerking: Zoek actief de verbinding met zorgverleners, huisartsen, welzijnsorganisaties en buurtsportcoaches. Bijvoorbeeld door samenwerkingsbijeenkomsten te organiseren of gezamenlijke projecten te starten. Dit zorgt voor een geïntegreerde aanpak waarbij sport onderdeel wordt van het totale zorg- en preventieaanbod.
• Maak gebruik van bewezen interventies: Kies voor erkende programma’s zoals ‘Bewegen op Recept’ of de ‘Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI)’. Deze interventies zijn wetenschappelijk onderbouwd en vergroten de kans op succes, terwijl ze ook als voorbeeld dienen voor lokale partners.
• Betrek lokale partners: Zorg dat sportverenigingen, wijkteams, vrijwilligers en maatschappelijke organisaties actief meedoen en zich eigenaar voelen van de plannen. Bijvoorbeeld door hen te betrekken bij het ontwerp van beweegaanbod of door gezamenlijke communicatiecampagnes op te zetten.
• Integreer sport en bewegen in bredere gezondheidsprogramma’s: Verbind sportbeleid met thema’s als preventie, leefstijlverbetering en sociale ondersteuning. Bijvoorbeeld door sport te koppelen aan welzijnsprogramma’s voor kwetsbare groepen of aan lokale GALA-aanpakken.
• Monitor en stuur op resultaten: Houd zicht op het bereik en de effectiviteit van je projecten met behulp van kernindicatoren en evaluaties. Gebruik deze inzichten om waar nodig bij te sturen en om successen te delen, bijvoorbeeld in gemeentelijke rapportages of met samenwerkingspartners.

Samenvatting

Sport en bewegen zijn krachtige middelen voor gezondheid, preventie en vitale gemeenschappen. Dit artikel laat zien hoe gemeenten sport kunnen inzetten op het snijvlak van zorg en welzijn. Je vindt landelijke kaders zoals GALA en IZA, kernindicatoren voor monitoring, erkende interventies en praktische tools voor lokale samenwerking. Zo kunnen beleidsadviseurs sport bijdragen aan gezonde inwoners, sterke netwerken en een toekomstbestendig zorgsysteem.